Istraživanje je često dugotrajan i zahtjevan proces, čak i kada se ne odvija u laboratoriju ili na terenu. Nedostatak vremena i finansija može biti frustrirajući, te upravo tu na scenu stupaju “kolege” – programi vještačke inteligencije.

Prije dvije godine, japanska kompanija sakana.ai predstavila je “VI naučnika”, sistem koji bi trebao biti sposoban da od nule započne i završi proces mašinskog učenja, te da za manje od 15 dolara proizvede naučni rad. Model ne zahtijeva ljudsku pomoć – sam postavlja hipoteze, pronalazi rezultate i čak evaluira kvalitet svog rada, što je inače zadatak nezavisnih recenženata.

Aljkava vještačka inteligencija

Naučnici su brzo testirali ovaj alat i nisu bili impresionirani. Tada su zaključili da VI zaista može sastaviti naučni rad, ali na način “nemotivisanog studenta koji žuri da preda zadatak na vrijeme”. Radovi su sadržavali nepotpune odlomke, zastarjele ili nepotpune izvore, te često potpuno izmišljene numeričke rezultate – fenomen poznat u svijetu VI kao “halucinacija”.

Ipak, brzina je bila impresivna. Dok bi pomenutom “studentu” trebalo najmanje 20 sati, mašini je bilo potrebno svega 3,5 sata po cijeni između 6 i 15 dolara.

Šta može sada?

Godinu i po dana nakon te prve kritičke evaluacije, sakana.ai testirao je unaprijeđenu verziju. Tri rada generisana od strane VI ubacena su među 40 radova koje su napisali ljudi, a svi su prošli proces recenzije na radionici o mašinskom učenju. Recenzenti su znali da su neki radovi djelo VI, ali nisu znali koji.

Oko 70 posto radova prošlo je prvu fazu kontrole, uključujući i jedan koji je napravila vještačka inteligencija. To znači da je barem taj jedan rad zadovoljio standarde ove radionice, koji su, doduše, bili niži od uobičajenih. “Studiju (VI) koja je prihvaćena nisu svi naučnici gledali kao provjereni naučni članak”, ističe Jakob Make, profesor mašinskog učenja.

Posljednja verzija japanskog “VI naučnika” i dalje ima mane – nedovoljno razrađene ideje, probleme u strukturi i “halucinacije”. Međutim, evaluacija pokazuje da radovi vremenom postaju kvalitetniji, što ukazuje da vrijeme kada će se VI ozbiljno baviti naukom možda nije tako daleko.

Ovaj alat funkcioniše za “in silico” istraživanja – računarski intenzivne projekte. Ne zamjenjuje ljudske naučnike, već služi kao alat za ubrzavanje istraživanja, generisanje hipoteza i brzo testiranje ideja. Međutim, ne može provoditi istraživanja koja zahtijevaju fizički rad u laboratoriju, terenske poslove u biologiji ili interakciju sa ljudima, neophodnu za kliničke studije ili intervjue u sociologiji.

VI kao rješenje za neefikasnost?

Sistemi vještačke inteligencije, osim što su brzi, neumorni su i ne zahtijevaju odmor. Iako troše značajne količine energije i vode, njihov trošak je i dalje neuporedivo manji od troškova angažovanja ljudskih istraživača. To znači više rezultata za manje vremena i potencijalno veću efikasnost naučnih otkrića.

Postoji i aspekt objektivnosti: dok ljudsko istraživanje zavisi od bezbroj subjektivnih odluka, VI bi teoretski trebala biti “objektivnija”. Tu se, međutim, javlja zamka koju antropološkinja Liza Meseri i neuro-naučnica Moli Kroket nazivaju “monokulturom nauke”.

Poput monokulture u poljoprivredi koja dugoročno povećava ranjivost useva, postoji strah da bi istraživanja vođena VI mogla proizvoditi znanje bez nijansi koje donosi ljudski dodir, sužavajući spektar nauke i uvodeći sistemske greške koje nitko neće primijetiti. “Najveći rizik je da se previše povjerenja pokloni rezultatima koje generiše VI. Ključna kontramjera je sposobnost ljudi da kritički razmišljaju”, ističe Irina Gurevič, profesorica na Tehničkom univerzitetu u Darmštatu.

Drugim riječima, bez ljudskog mozga možda ćemo proizvoditi više “znanja”, ali razumjeti manje. Kao i u drugim oblastima, upotreba VI u nauci nosi ogroman potencijal, ali i podjednako velike rizike.