Evropska unija je u svom godišnjem izvještaju o ljudskim pravima i demokratiji u svijetu za 2025. godinu konstatovala da zaštita ljudskih prava u Bosni i Hercegovini nije ujednačena u svim dijelovima zemlje, te da pravni i institucionalni okvir ostaje nedovršen i traži dodatna unapređenja.

Izvještaj Evropske službe za vanjsko djelovanje (EEAS) ukazuje da BiH još uvijek nema sveobuhvatan okvir politika koji bi obuhvatio strategije na nivou cijele zemlje u oblasti ljudskih prava, borbe protiv diskriminacije i zaštite manjina, zbog čega nivo zaštite prava građana varira u zavisnosti od dijela zemlje u kojem žive.

Jedan od ključnih naglasaka izvještaja je hitna potreba za ustavnim i izbornim reformama koje bi svim građanima omogućile jednako ostvarivanje političkih prava, uz ponovno podsjećanje na neprovođenje presude Evropskog suda za ljudska prava u predmetu Sejdić-Finci i potrebu usklađivanja Ustava BiH s tom presudom.

Posebno je istaknuta i praksa „dvije škole pod jednim krovom“, pri čemu se navodi da Hercegovačko-neretvanski i Srednjobosanski kanton nisu postupili po presudama Vrhovnog suda Federacije BiH iz 2014. i 2021. godine kojima se nalaže ukidanje ove prakse i osiguravanje inkluzivnog obrazovanja bez diskriminacije.

Ipak, EU bilježi i određene pomake, poput usvajanja Zakona o zaštiti od nasilja u porodici i nasilja prema ženama u Federaciji BiH u martu 2025. godine, te izmjena Krivičnog zakona u julu, čime je zakonodavstvo dodatno približeno Istanbulskoj konvenciji i pravilima EU, iako je odgovor institucija na femicid ocijenjen kao nedovoljan.

U dijelu o medijima, EU navodi da je politički uticaj na javne emitere nastavljen, a njihova finansijska održivost ugrožena u očekivanju donošenja novog zakona o javnom RTV sistemu, dok su tokom 2025. godine nastavljeni politički pritisci, verbalni napadi, zastrašivanje i prijetnje novinarima, uz uspostavljanje mreže na nivou BiH koja bi trebala pratiti takve slučajeve.

Prema podacima iz izvještaja, BiH je zauzela 86. mjesto na Svjetskom indeksu slobode medija Reportera bez granica, 70. mjesto na indeksu vladavine prava World Justice Projecta i 109. mjesto na Indeksu percepcije korupcije Transparency Internationala, dok je CIVICUS prostor za djelovanje civilnog društva u BiH ocijenio sa 57 od mogućih 100 bodova, svrstavajući ga u kategoriju opstruiranog građanskog prostora.

EU upozorava i na funkcionisanje demokratskih institucija, koje je tokom 2025. godine bilo opterećeno diskriminatornim elementima ustavnog uređenja, korištenjem entitetskih veta u političke svrhe, što je dovodilo do zastoja u izvršnoj i zakonodavnoj vlasti, kao i napadima na pravni i ustavni poredak iz Republike Srpske.

Parlamentarni nadzor nad izvršnom vlašću ocijenjen je kao slab, dok institucije izvršne vlasti imaju ograničene kapacitete za koordinaciju i planiranje politika, a organizacije civilnog društva djelovale su u ograničenom okruženju, uz podsjećanje da je u Republici Srpskoj u februaru 2025. godine usvojen zakon o „stranim agentima“ koji je Ustavni sud BiH ukinuo u maju.

Ocjene o stanju ljudskih prava nisu odvojene od evropskog puta zemlje, jer EU zaštitu ljudskih prava u BiH direktno posmatra kao jedan od ključnih dijelova procesa evropskih integracija, pri čemu se više od 14 ključnih prioriteta iz 2019. godine odnosi na temeljna prava, uključujući uklanjanje ustavne i izborne diskriminacije, jačanje zaštite od diskriminacije, sprečavanje torture i nehumanog postupanja, slobodu izražavanja i medija, zaštitu ranjivih kategorija te stvaranje uslova za pomirenje i društvenu koheziju.

To praktično znači da ljudska prava u BiH nisu samo pitanje domaćeg zakonodavstva već i jedno od mjerila prema kojima se procjenjuje spremnost države za napredovanje prema članstvu u EU, a Evropska komisija 14 prioriteta opisuje kao mapu dubokih reformi u oblastima demokratije i funkcionalnosti institucija, vladavine prava, temeljnih prava i reforme javne uprave, dok je Evropsko vijeće u martu 2024. odlučilo otvoriti pristupne pregovore sa BiH.

U novom izvještaju navodi se i da političke blokade utiču na sam dijalog s EU, jer Vijeće ministara BiH nije poduzelo potrebne korake za olakšavanje političkog dijaloga u tijelima Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju, zbog čega su blokade ugrožavale i održavanje sastanaka tehničkih pododbora.

Pored kritika, izvještaj pokazuje da EU nastavlja finansirati projekte koji bi trebali popraviti stanje, pa je tokom 2025. godine podrška iz Instrumenta pretpristupne pomoći bila usmjerena na temeljna prava, vladavinu prava i demokratsko upravljanje, uz izdvajanje 7,5 miliona eura za program borbe protiv rodno zasnovanog nasilja pokrenut u decembru, te šest miliona eura za podršku civilnom društvu i nezavisnim medijima.

Dodatna sredstva usmjerena su na praćenje položaja ranjivih kategorija, prava djece, položaj Roma, slobodu izražavanja, pristup informacijama, procesuiranje ratnih zločina i traženje nestalih osoba, a program EU i Vijeća Evrope Horizontal Facility za BiH vrijedan je 4,5 miliona eura.

EEAS istovremeno upozorava da saradnja BiH s međunarodnim tijelima koja nadziru zaštitu ljudskih prava i provođenje njihovih preporuka nije dovoljna, te se od države očekuje da odgovori na preporuke Univerzalnog periodičnog pregleda Vijeća UN-a za ljudska prava iz januara 2025. godine, kao i na raniju odluku Komiteta UN-a protiv torture koja se odnosi na obeštećenje žrtava ratne torture.