Kada se lideri NATO-a budu okupili u Ankari 7. i 8. jula, Alijansa će se naći pred jednom od najznačajnijih strateških promjena od kraja Hladnog rata.

Rat u Ukrajini, zahtjevi američkog predsjednika Donalda Trumpa da Evropa preuzme veću odgovornost za sopstvenu sigurnost i sve veći fokus Washingtona na rivalstvo s Kinom oblikuju novu budućnost NATO-a.

Umjesto da zamijene Sjedinjene Države, evropske članice se sve ozbiljnije pripremaju da preuzmu veći dio konvencionalne odbrane evropskog kontinenta, dok Amerika pažnju usmjerava na strateško odvraćanje i prioritete van Evrope.

Analitičari procjenjuju da bi samit u Ankari mogao pružiti prvi jasniji uvid u ono što se sve češće naziva “NATO 3.0”, model koji teži očuvanju transatlantskog savezništva, ali uz novu podjelu vojnih obaveza između Evrope i Sjedinjenih Država.

Iako su američke administracije godinama tražile od evropskih saveznika veća izdvajanja za odbranu, analitičari smatraju da je drugi mandat Donalda Trumpa korjenito promijenio evropski stav prema sigurnosti.

Karl-Heinz Kamp, saradnik Njemačkog vijeća za vanjske odnose, istakao je da su evropske vlade decenijama govorile o pravednijoj raspodjeli tereta, ali bez konkretnih pomaka.

“Prvi put nakon 40 godina Evropa se probudila. Prvi put nakon više decenija obećala je da će učiniti više i pravednije dijeliti teret”, rekao je.

Na prošlogodišnjem samitu u Hagu članice su se dogovorile da do 2035. godine povećaju izdvajanja za odbranu i sigurnost na pet posto bruto domaćeg proizvoda.

Za mnoge evropske vlade taj potez bio je i politička poruka Washingtonu da je Evropa konačno spremna preuzeti veći dio odgovornosti za kolektivnu odbranu.

Istovremeno, pojedine države i dalje su rezervisane prema ovom cilju, smatrajući ga prvenstveno prioritetom administracije Donalda Trumpa, a ne zajedničkim stavom cijelog NATO-a, kazao je Dimitris Tsarouhas, viši saradnik grčkog istraživačkog centra ELIAMEP.

Jason Davidson iz Transatlantske sigurnosne inicijative Atlantskog vijeća smatra da različite procjene prijetnje iz Rusije objašnjavaju neujednačen napredak među saveznicima.

“Do sada smo vidjeli mješovite rezultate”, rekao je Davidson.

Iako su sve članice Evropske unije koje su u NATO-u prvi put 2025. godine dostigle raniji cilj izdvajanja od dva posto BDP-a za odbranu, razlike među državama i dalje su velike. Zemlje na istočnom krilu NATO-a ulažu najveći dio svojih ekonomija u odbranu, pri čemu Poljska prednjači s 4,48 posto BDP-a.

“Saveznici poput Poljske, koji Rusiju vide kao ozbiljnu prijetnju i snažno podržavaju nastavak američkog vojnog prisustva u Evropi, već su premašili cilj ili su mu vrlo blizu. Drugi, poput Italije, koji prijetnju iz Rusije smatraju manjom, ostvarili su vrlo mali ili nikakav napredak”, rekao je Davidson.

Analitičari smatraju da povećanje izdvajanja za odbranu predstavlja samo dio mnogo šire transformacije.

Sve češće opisuju Alijansu kao organizaciju koja se kreće prema modelu poznatom kao “NATO 3.0”, koji podrazumijeva plansku preraspodjelu odgovornosti, a ne slabljenje transatlantskog partnerstva.

Prema tom modelu evropske članice osiguravale bi većinu konvencionalnih vojnih snaga potrebnih za odbranu kontinenta, dok bi Sjedinjene Američke Države zadržale odgovornost za nuklearno odvraćanje i strateške sposobnosti koje Evropa još nije u stanju razviti.

Paul Taylor, viši saradnik Evropskog centra za politike, smatra da to ne treba tumačiti kao zamjenu SAD-a evropskim saveznicima.

“Evropljani bi bili primarno odgovorni za konvencionalnu odbranu Evrope, dok bi Sjedinjene Američke Države nastavile pružati nuklearni kišobran i određene strateške vojne sposobnosti”, rekao je.

To uključuje obavještajne kapacitete, nadzor i izviđanje, strateški zračni transport, sisteme za udare velikog dometa, satelitsku infrastrukturu, logistiku te sisteme komandovanja i upravljanja.

Taylor upozorava da problem nije krajnji cilj, već brzina tranzicije.

Otkazivanje planiranog raspoređivanja američke oklopne brigade u Poljskoj, odustajanje od razmještanja raketa dugog dometa u Njemačkoj i smanjenje američkog doprinosa planiranju snaga NATO-a pojačali su zabrinutost da bi Washington mogao smanjiti svoje vojno prisustvo brže nego što evropski saveznici mogu nadoknaditi taj manjak.

Ove promjene ponovo su otvorile raspravu o budućoj evropskoj sigurnosnoj arhitekturi.

Karl-Heinz Kamp smatra da je i sam izraz “strateška autonomija” politički opterećen, jer se tradicionalno povezuje s francuskom težnjom za većom nezavisnošću od Washingtona.

“Francuska nikada nije izdvojila sredstva potrebna za ostvarenje te strateške autonomije”, rekao je.

Potpredsjednik Odbora Evropskog parlamenta za sigurnost i odbranu Riho Terras smatra da bi Evropa trebala težiti strateškoj zrelosti.

“Više nije moguće oslanjati se isključivo na Sjedinjene Američke Države za našu sigurnost, kao što smo činili decenijama”, rekao je.

Istovremeno je odbacio ideju stvaranja evropske vojske.

“Evropska vojska je loša ideja. Takav projekt rizikuje da podijeli NATO umjesto da ojača evropsku sigurnost”, rekao je.

Kamp smatra da nema potrebe za stvaranjem novih političkih struktura.

“Ne trebamo novu strukturu za evropsko odlučivanje. Već je imamo, a to je NATO”, rekao je.

Tsarouhas također odbacuje mogućnost potpunog razdvajanja Evrope od Sjedinjenih Američkih Država.

“To će biti dug i težak proces, uz brojne političke dileme. Najveći problem Evrope nije nedostatak resursa nego nedostatak hrabrog političkog liderstva”, rekao je.

Dodao je da potpuno odvajanje od SAD-a nije realna opcija, jer je praktično nemoguće i nanijelo bi Evropi nepopravljivu štetu.

Analitičari smatraju da će Turska, kao domaćin samita, imati sve značajniju ulogu u budućoj evropskoj sigurnosnoj arhitekturi.

Paul Taylor ocjenjuje da Evropska unija sama ne može osigurati efikasan okvir za donošenje odluka zbog pravila jednoglasnosti i činjenice da neke od najvažnijih evropskih sigurnosnih sila nisu članice Evropske unije.

Prema njegovom mišljenju, Evropi je potrebna stalna odbrambena struktura koja bi djelovala uporedo s NATO-om i Evropskom unijom.

Takav okvir, smatra on, trebao bi uključivati Veliku Britaniju, Francusku, Njemačku i Poljsku, uz blisku saradnju s Turskom, koja je postala jedno od ključnih središta proizvodnje naoružanja.

“Šta će se dogoditi ako Washington jednog dana procijeni da ograničeni ruski upad u baltičku regiju nije američki rat”, upitao je Taylor, naglasivši da Evropa mora biti sposobna brzo donositi političke odluke u takvim situacijama.

“Turska je ključni partner i zato mora biti dio jezgra buduće sigurnosne strukture”, rekao je, podsjećajući i na važnu ulogu Ankare u crnomorskoj regiji i podršci Ukrajini.

Uprkos većim vojnim budžetima i snažnijoj političkoj volji, analitičari upozoravaju da će Evropi biti potrebne godine kako bi dostigla ključne američke vojne kapacitete.

Strateški zračni transport, prikupljanje obavještajnih podataka, satelitske komunikacije, dopuna gorivom u zraku, logistika te sistemi komandovanja i upravljanja i dalje su oblasti u kojima evropske vojske u velikoj mjeri zavise od Sjedinjenih Američkih Država.

“Možemo li zamijeniti američke vojne kapacitete jedan za jedan? Ne možemo, barem ne sada, jer bi to koštalo ogromno bogatstvo”, rekao je Kamp.

Terras dijeli isto mišljenje.

“Sjedinjene Američke Države i dalje su svjetski lider u satelitskim komunikacijama, obavještajnim kapacitetima i nizu strateških vojnih sposobnosti. Evropi će trebati godine da dostigne sličan nivo”, rekao je.

Taylor smatra da stratešku autonomiju treba posmatrati kao postepen proces, a ne kao cilj koji se može brzo ostvariti.

“To nije nešto što se postiže nakon nekoliko godina povećanih vojnih izdvajanja. U ovom trenutku Evropljani nisu ni blizu potpune strateške autonomije”, rekao je.

Ipak, zaključuje da Evropa više nema mogućnost odgađanja tog procesa.

“Nemamo izbora. Čak i da je to nerealno, morali bismo krenuti tim putem jer nas je na to primorao gospodin Trump”, rekao je.