Na samom jugu planete, Antarktik je okovan ledenim pokrovom koji na pojedinim tačkama dostiže nekoliko hiljada metara debljine.

Ono što se krije ispod te ledene površine ostalo je neviđeno milionima godina – drevni krajolik visokih planina i dubokih dolina, zakopan ispod bijelog “mora”.

Decenijama se radarskim mapiranjem i geofizičkim mjerenjima postepeno otkriva taj skriveni svijet, a najnovija istraživanja ukazuju na postojanje strukture ogromnih razmjera.

Tim geofizičara pod vodstvom Egidije Armadile sa Univerziteta u Đenovi identifikovao je ispod Istočnog Antarktika ogroman lepezast sistem od otprilike trideset povezanih bažena, prenosi Science Alert.

Ta formacija se širi prema obali, kao da je neko “rastegao” dio kontinenta oko centralne tačke u unutrašnjosti.

Istraživači su je nazvali Istočnoantarktička lepezasta basenska provincija (EAFBP) i smatraju da je nastala prije raspada superkontinenta Gondvana, stvarajući zonu slabosti koja je možda kasnije uticala na razdvajanje Antarktika i Australije.

Moguće je da i danas oblikuje kontinent.

“Budući da se ti bazeni nalaze ispod otprilike polovine Istočnoantarktičkog ledenog pokrivača, oni vjerovatno snažno utiču na tok leda i evoluciju reljefa, što ih čini ključnim za glacijalne i hidrološke procese Antarktika”, navode autori.

Pitanje podloge ispod Antarktika nije samo akademsko – led nije nepomičan; kreće se ovisno o obliku kamenite podloge.

Bolje razumijevanje tih struktura omogućava preciznije predviđanje kretanja leda.

Osim toga, riječ je o ogromnom dijelu Zemljine istorije.

Antarktik čini oko deset posto ukupne kopnene mase, a mnoge misterije o Gondvani, raspadu kontinenata i formiranju planinskih lanaca ostaju nerazjašnjene jer veći dio kontinenta ne možemo direktno vidjeti.

Zanimljivo je da naučnici prvobitno nisu tražili lepezastu strukturu – njihov cilj bio je rekonstruisati kako bi Istočni Antarktik izgledao bez leda, što se razlikuje od radarskih snimaka ispod leda.

Procjene govore da Antarktik prekriva oko 27 miliona kubnih kilometara leda, koji ne samo da prekriva teren, već ga i pritiska; ako bi se led otopio, kopno bi se podiglo do kilometar usljed izostatičkog “povratnog dizanja”.

Istraživači su kombinovali podatke o reljefu, radar, gravitacione, seizmičke i magnetne karte kako bi proučili skriveni pejzaž.

Tokom analize rekonstruisanog reljefa uočili su neobičan obrazac – mnogi bazeni su bili poredani u pravilnu lepezastu formu, svi usmjereni ka centralnoj tački blizu Južnog pola, stvarajući koherentan kontinentalni radijalni obrazac.

Ta geometrija podsjeća na tektonski fenomen poznat kao sfenohazam, opisan još 1955. godine kao trouglasti prostor okeanske kore nastao rotacijom tektonskih blokova.

Naučnici su razmotrili više mogućih procesa – tektonske rasjede, glacijalnu eroziju i širenje kore – ali najviše se poklapa objašnjenje rotacione ekstenzije, gdje se kora širi od jedne tačke poput otvaranja lepeze.

Na kartama se vidi kako se grebeni šire poput rebara lepeze duž pojasa obale dugog oko 2.000 kilometara.

Ako je ova interpretacija tačna, struktura bi mogla čuvati tragove tektonskih procesa koji su prethodili raspadu Gondvane i razdvajanju Antarktika i Australije.

Također bi mogla pomoći u objašnjavanju drugih antarktičkih formacija, uključujući subglacijalne planine Gamburceva i Transantarktičke planine.

Istraživači smatraju da je širenje ove “lepeze” moglo doprinijeti izdizanju tih planinskih lanaca, koji su danas među najimpozantnijim skrivenim reljefima planete.

Ipak, konačnog odgovora još nema – vrijeme nastanka strukture teško je precizno utvrditi, a moguće je da je nastajala kroz više faza tektonskih pomeranja koje su se preklapale.

Antarktik i dalje ostaje jedan od najmanje istraženih dijelova Zemlje, ali nova otkrića postepeno otkrivaju njegovu geološku prošlost i pružaju uvid u davno nestali svijet.

Istraživanje je objavljeno u časopisu Nature Geoscience.