Hepatitis B, poznat i kao serumski hepatitis, jeste zarazno oboljenje jetre koje izaziva virus hepatitisa B (HBV).

Radi se o najčešćem obliku hepatitisa na globalnom nivou, s tim da se učestalost razlikuje od regije do regije. Zbog svoje široke rasprostranjenosti i jasne veze sa cirozom jetre i hepatocelularnim karcinomom, predstavlja ozbiljan javnozdravstveni izazov.

Virus hepatitisa B spada u grupu DNK virusa, tačnije u porodicu Hepadnaviridae. Njegov genetski materijal čini dvolančana DNK, a razmnožava se uz pomoć enzima reverzne transkriptaze.

Tri ključna antigena ovog virusa su HbsAg (površinski), HbcAg (antigen jezgra) i HbeAg (unutrašnji antigen), a virus se dijeli na osam genotipova. Otkriven je 1963. godine, kada su ga Blumberg i saradnici nazvali “australijski antigen” jer je pronađen u krvi australskih starosjedilaca. Ovaj virus je čak stotinu puta zarazniji od HIV-a, virusa koji uzrokuje AIDS.

Prema podacima Svjetske zdravstvene organizacije (SZO), čak dvije milijarde ljudi širom svijeta, odnosno oko 30 posto stanovništva, bilo je inficirano virusom hepatitisa B. Od tog broja, između 300 i 500 miliona su hronični nosioci virusa, što ih čini izvorom infekcije za druge.

HBV infekcija je najprisutnija u zemljama u razvoju, posebno u subsaharskoj Africi, Kini i zemljama jugoistočne Azije. U nerazvijenim sredinama, većina infekcija se dešava u perinatalnom periodu ili ranom djetinjstvu, dok je u razvijenim područjima najčešći put prenošenja seksualni kontakt. Procjenjuje se da godišnje između 500 i 700 hiljada ljudi umre od posljedica HBV infekcije i s njom povezanih bolesti jetre.

Hepatitis B je deveti najčešći uzrok smrti u svijetu..

Rezervoar infekcije su isključivo ljudi. Kod zaraženih, virus se u dovoljnim količinama za prenošenje nalazi u krvi, pljuvački, likvoru, sjemenu, vaginalnom sekretu i drugim tjelesnim tečnostima. Do prenošenja sa osobe na osobu dolazi parenteralnim kontaktom sa krvlju i drugim inficiranim tečnostima, i to kroz seksualni odnos, bliski porodični kontakt preko kože i sluzokože, intravensko korištenje droga, sa majke na dijete tokom porođaja, transfuzijom krvi i transplantacijom tkiva, te u zdravstvenim ustanovama kroz kontakt sa infektivnim materijalom poput igala, instrumenata, tetovaža, piercinga i akupunkture.

Klinička slika hepatitisa B varira, naročito u zavisnosti od dobi. Kod djece bolest često prolazi nezapaženo jer su simptomi blagi i nespecifični. Razlikujemo akutni, fulminantni i hronični oblik.

Kod akutnog hepatitisa B, period inkubacije traje od 45 do 180 dana, najčešće 60 do 90 dana. Rani simptomi uključuju umor, groznicu, mučninu, povraćanje, bol u trbuhu i gubitak apetita. Nakon jedne do dvije sedmice javlja se žutica, koju karakterišu žuta boja kože i bjeloočnica, tamni urin i svijetla stolica.

Najteži oblik akutnog hepatitisa B je fulminantni, koji se javlja rijetko (u 1 do 4,7 posto bolesnika) i brzo dovodi do smrti. Karakteriše ga akutno zatajenje jetre sa komom (smrtnost preko 80 posto), krvarenja, teške komplikacije na srcu i plućima, te bakterijske infekcije.

Hronični hepatitis B je ozbiljna bolest jetre koja često vodi ka cirozi, zatajenju jetre i smrti. Ako se znaci bolesti ne povuku nakon šest mjeseci, govorimo o hroničnom hepatitisu. On može biti blagog toka ili se razvijati u aktivniju bolest sa sklonošću ka cirozi i raku jetre. Novorođenčad i djeca imaju veći rizik od hronične infekcije, posebno u regijama sa visokom učestalošću.

Ciroza jetre je hronična bolest u kojoj se jetreno tkivo zamjenjuje vezivnim, što dovodi do prestanka funkcije jetre. Virus hepatitisa izaziva upalu koja uništava jetrene ćelije, a u uznapredovalim slučajevima jetra se smanjuje. Dolazi do povišenog pritiska u portalnoj cirkulaciji, širenja vena jednjaka i želuca (varikoziteti), koji mogu puknuti i izazvati iskrvarenje. Razvija se i ascites, nakupljanje tečnosti u trbušnoj šupljini, zbog povišenog pritiska i manjka proteina. Ostali znaci uključuju poremećaje koagulacije, žuticu, svrab, tamni urin i spider nevuse na koži. Ciroza je neizlječiva, ali se pravilnom ishranom i terapijom može usporiti njen tok. Petogodišnje preživljavanje kod bolesnika sa hepatitisom B nakon postavljene dijagnoze ciroze iznosi 71 posto.

Hepatocelularni karcinom (HCC) je maligni i najčešći primarni tumor jetre, čineći više od 90 posto slučajeva. Njegov nastanak je povezan sa hroničnom HBV infekcijom, cirozom i drugim faktorima. HCC može formirati solidnu masu, multiple čvoriće ili difuzno prožimati tkivo jetre, a karakteriše ga bjelkasto-žuta boja i često prisustvo zona krvarenja i nekroze.

Dijagnoza HBV infekcije postavlja se na osnovu biokemijskih testova (ALT, AST), ispitivanja antigena i antitijela (ELISA, RIA, PCR) i histoloških pretraga poput biopsije jetre. Osnova su serološki markeri: HBsAg se pojavljuje 1-10 sedmica nakon infekcije, anti HBs antitijela kasnije (oko tri mjeseca) i ukazuju na oporavak ili vakcinaciju, a anti HBe na prestanak replikacije. Dijagnoza akutne infekcije se potvrđuje prisustvom anti HBc IgM antitijela i povišenim ALT. Hronična infekcija se dijagnostikuje ako je HBsAg pozitivan dva puta u razmaku od šest mjeseci, uz pozitivan HBV DNK, HBeAg i povišen ALT.

Liječenje hroničnog hepatitisa B obično ne eliminiše virus u potpunosti, a u nekim slučajevima je potrebna doživotna terapija. Pored opštih mjera poput mirovanja, dijete i zabrane alkohola, koriste se lijekovi poput interferona alfa, koji se ubrizgava pod kožu. Cilj je obuzdati razmnožavanje virusa, ali idealan učinak se postiže samo u 3 posto bolesnika liječenih pegiliranim interferonom. Interferon izaziva nuspojave poput groznice, temperature, slabosti, umora, glavobolje i bolova u kostima, koji se ublažavaju paracetamolom. Alternativni lijekovi su lamivudin, adenofovir, entecavir i telbivudin, koji imaju rijetke nuspojave poput glavobolje, osipa, malaksalosti i probavnih smetnji.

SZO preporučuje rutinsku vakcinaciju sve djece. Blaže reakcije na cjepivo uključuju bol, crvenilo i otvrdnuće na mjestu uboda, dok su umjerene reakcije rijetke i mogu uključivati umor, groznicu, osip, mučninu i proljev. Iako izuzetno rijetka, alergijska reakcija se može javiti nekoliko minuta do nekoliko sati nakon vakcinacije. Obavezno je i cijepljenje osoba pod povećanim rizikom, poput zdravstvenih radnika, osoba na hemodijalizi, intravenskih korisnika droga, kućnih kontakata hroničnih nosilaca i novorođenčadi HBsAg pozitivnih majki.