Ideja o formiranju nečega poput “evropskog NATO-a”, koja je decenijama kružila uglavnom kao akademska diskusija među strateškim misliocima i političarima, danas se sve češće predstavlja kao ključni uslov za sigurnost Starog kontinenta. Dugo godina je sigurnosna arhitektura unutar NATO saveza počivala na američkoj vojnoj zaštiti i evropskim finansijskim doprinosima. Ipak, taj odnos je počeo da se značajno mijenja prošle godine, kada su evropske države počele ozbiljnije da razmatraju sopstvene odbrambene snage i smanjenje oslanjanja na američki vojni kišobran.

U sve više diskusija spominje se jačanje evropskog stuba unutar NATO saveza, koji bi mogao da funkcioniše i bez dominatne američke uloge, iako to ne bi značilo raspuštanje saveza. evropski centar za politiku (EPC) u svojoj studiji navodi da evropski stub unutar NATO saveza više nije samo potencijalna mogućnost.

“To je jedini način da Evropa bude stabilna i da ne mora svakodnevno da prati šta je u datom trenutku američki prioritet”, navodi se u analizi EPC-a.

Jedan od presudnih događaja koji je ubrzao razgovore o tome bila je kriza oko Grenlanda početkom godine. Nakon što je američki predsjednik zaprijetio upotrebom vojne sile protiv danske teritorije, evropski lideri su se suočili s pitanjem vlastite sigurnosne zavisnosti. Američki magazin Time je u tom kontekstu ocijenio da je za Evropljane SAD postao “grabežljivi režim”, upozoravajući da će evropskom naoružavanju trebati između tri i pet godina da postane vjerodostojno.

U analizi Timea se ističe da Evropa i dalje ostaje snažno zavisna od američkog oružja, obavještajnih podataka i strateških kapaciteta. Generalni sekretar NATO saveza Mark Rutte je tokom grenlandske krize poručio evropskim zastupnicima da se Evropa ne može braniti bez SAD-a.

“Ako iko ovdje misli da se Evropa u cjelini može braniti bez SAD-a, nastavite sanjati. Ne možete. Mi ne možemo. Potrebni smo jedni drugima”, kazao je Rutte.

Predsjednica Evropske komisije Ursula von der Leyen je na Munichskoj sigurnosnoj konferenciji odgovorila da je došlo vrijeme za oživljavanje evropske klauzule o uzajamnoj odbrani.

“Uzajamna odbrana nije opcija za EU, to je obaveza”, izjavila je.

Analitičar Noah Barkin iz američkog think tanka German Marshall Fund smatra da Evropa mora ubrzano pripremati vlastitu sigurnosnu strategiju.

“Šef NATO saveza ne može javno reći da se Evropa mora pripremiti za svijet u kojem je SAD više neće štititi. Ali ona to mora. Što brže i odlučnije, to bolje”, kazao je Barkin.

Ključni evropski sigurnosni projekat trenutno je plan ReArm Europe, odnosno Spremnost 2030, koji je Evropska komisija pokrenula u martu 2025. godine kao odgovor na rusku prijetnju i nesigurnost oko američkog angažmana u NATO savezu. Cilj inicijative je mobilizacija gotovo 800 milijardi eura za odbranu do 2030. godine. Plan se zasniva na fiskalnoj fleksibilnosti koja državama omogućava prekoračenje budžetskih pravila za vojne troškove, te na finansijskom instrumentu SAFE koji predviđa zajmove od 150 milijardi eura za zajedničku nabavku naoružanja.

Do sada je 17 država aktiviralo fiskalnu klauzulu, a usvojen je i detaljan plan provođenja do 2030. godine. Kritičari upozoravaju na demokratski deficit u donošenju odluka, mogućnost fragmentacije evropskog tržišta odbrane i pitanje može li Evropa finansijski izdržati tako ambiciozne planove bez smanjenja ulaganja u socijalne i klimatske programe.

Francuski predsjednik Emmanuel Macron jedan je od najglasnijih zagovornika evropskog vojnog osamostaljenja. Početkom marta u vojnoj bazi u Bretanji najavio je povećanje francuskog nuklearnog arsenala i mogućnost raspoređivanja nuklearno naoružanih lovaca širom Evrope.

“Da bismo bili slobodni, moramo biti opasni”, kazao je Macron.

Francuska pod konceptom “naprednog odvraćanja” planira uključiti nenuklearne saveznike u nuklearne vježbe i proširiti koordinaciju s Njemačkom, Poljskom, Nizozemskom, Belgijom, Grčkom, Švedskom i Danskom. Analitičari Evropskog vijeća za vanjske odnose ocijenili su Macronov govor kao možda najznačajniji govor o nuklearnoj politici nekog zapadnog lidera od završetka Hladnog rata.

Njemački kancelar Friedrich Merz podržao je francuski pristup, a Njemačka ove godine planira uložiti više od 100 milijardi dolara u vojsku nakon ukidanja poslijeratnih ograničenja vojne potrošnje. Ipak, evropska odbrambena industrija suočava se s brojnim problemima, uključujući nedostatak raketa dugog dometa, obavještajnih sistema i protivraketne odbrane. Evropske države koriste više od stotinu različitih vrsta oružanih sistema, dok ih SAD koristi oko trideset.

Belgijski ministar odbrane Theo Francken upozorio je da bi potpuno autonomna evropska odbrana bez SAD-a zahtijevala drastično povećanje budžeta, dok bi stvaranje samostalnog nuklearnog kišobrana koštalo stotine milijardi eura. Stručnjakinja za sigurnost s Harvarda Chris Kremidas Courtney smatra da je Evropa decenijama računala na američku zaštitu.

“Evropa se desetljećima ponašala kao odraslo dijete koje zna da se uvijek može osloniti na roditelja. Trump je zatvorio ta vrata, ne jednom nego više puta i uz prijetnje”, kazala je Courtney.

Dodala je da je došlo vrijeme da Evropa “odraste” i razvije vlastiti sigurnosni okvir. Prema procjenama organizacije NAVI, koju čine bivši visoki zvaničnici NATO saveza, potpuni “evropski NATO” mogao bi postati realnost tek za 15 do 20 godina. U njihovoj analizi navodi se da će Evropa vjerovatno postići djelimičnu autonomiju u oblastima konvencionalne teritorijalne odbrane, regionalne pomorske sigurnosti i cyber operacija, ali da će i dalje ostati zavisna od SAD-a kada je riječ o nuklearnom odvraćanju, strateškim kapacitetima i logistici velikih razmjera.

“To se ne može tako lako promijeniti”, zaključuju u analizi.