Inzulin: Prekretnica u liječenju dijabetesa i spas za milione

Inzulin, hormon ključan za regulaciju nivoa šećera u krvi, predstavlja jedno od najznačajnijih medicinskih otkrića 20. vijeka. Njegovo otkriće i prva uspješna primjena na ljudima označili su radikalan preokret u liječenju dijabetesa, bolesti koja je do tada bila gotovo neizbježna smrtna presuda.

Istorijsko otkriće inzulina

Početkom 20. vijeka, naučnici su imali indicije da gušterača proizvodi supstancu koja kontroliše nivo glukoze u krvi. Međutim, izolovanje te supstance pokazalo se kao veliki izazov. Kanadski ljekar Frederik Banting, zajedno sa studentom Čarlsom Bestom, uspio je 1921. godine da izoluje tu supstancu iz gušterače pasa. Dali su joj ime “inzulin”, što potiče od latinske riječi “insula”, što znači ostrvo, a odnosi se na Langerhansove otočiće u gušterači gdje se inzulin proizvodi.

Početak primjene inzulina na ljudima

Prva klinička primjena inzulina desila se 11. januara 1922. godine u Torontu. Pacijent je bio četrnaestogodišnji dječak Leonard Tompson, koji je bolovao od teškog oblika dijabetesa i bio na ivici smrti. Nakon prve injekcije, koja je sadržavala nepročišćeni inzulin, Leonard je razvio alergijsku reakciju.

Biohemičar Džejms Kolip je tada intenzivno radio na pročišćavanju inzulina, te je 23. januara Leonard primio drugu injekciju pročišćenog inzulina. Rezultati su bili izvanredni; nivo šećera u krvi značajno se smanjio, a simptomi dijabetesa počeli su se povlačiti.

Ovaj uspjeh otvorio je vrata za masovnu proizvodnju inzulina i njegovu primjenu u liječenju dijabetesa širom svijeta. Prije otkrića inzulina, dijabetes je bio gotovo neizlječiva bolest, a pacijenti su često umirali u roku od nekoliko mjeseci ili godina od postavljanja dijagnoze.

Dijabetes kroz istoriju: Od smrtonosne bolesti do nade

Današnja percepcija dijabetesa u potpunosti je drugačija od one prije 1921. godine. Hiljadama godina, dijabetes je bio sinonim za bolest koja dovodi do smrti u roku od nekoliko sedmica, a najsretniji pacijenti bi živjeli još nekoliko mjeseci. Bolest je poznata još iz antičkih vremena, a postoji i izvor iz starog Egipta gdje ljekari prepoznaju bolest koja uzrokuje često mokrenje.

U međuvremenu, našu civilizaciju su pogađale razne epidemije, prolazili smo kroz periode ratova i društvenih nemira, mijenjali su se sistemi, ali napretka u liječenju dijabetesa nije bilo hiljadama godina.

Upravo zato je fascinantna činjenica da su Frederik Banting i Čarls Best odlučili da se posvete ovom problemu. Istraživali su uticaj inzulina na šećernu bolest i došli do revolucionarnih rezultata za manje od godinu dana. Njihovo istraživanje je imalo za cilj da dokaže da inzulin snižava nivo šećera u krvi, ali glavni izazov je bio izolirati inzulin kako bi se mogao koristiti u liječenju ove bolesti. Nakon nekoliko mjeseci neuspjeha, Banting je konačno uspio izolirati inzulin iz gušterače psa.

Naučnici su odmah shvatili značaj njihovog otkrića. Svjetska naučna zajednica je to prepoznala i već sljedeće godine su nagrađeni Nobelovom nagradom za medicinu. Nagradu su dobili Banting i njegov mentor, ali Banting je istakao da istraživanje ne bi bilo uspješno bez Besta.

Uspješna izolacija inzulina smatra se jednim od najvažnijih otkrića u medicini 20. vijeka, rame uz rame sa otkrićem antibiotika, koje je uslijedilo desetak godina kasnije. Doslovno preko noći, milioni života su mogli biti produženi, a bolest koja je do tada značila sigurnu smrt sada je mogla biti tretirana. Prva kompanija koja je počela prodavati inzulin to je učinila već 1922. godine, a posluje i danas. Zove se Novo Nordisk.

Dijabetes se javlja u dva oblika: tip 1 i tip 2. Tip 1 je autoimuna bolest koja se obično javlja u djetinjstvu i adolescenciji, a nastaje kada vlastiti imunološki sistem napadne stanice u gušterači koje proizvode inzulin. Tijelo koje boluje od tipa 1 ne proizvodi inzulin i potrebno ga je unositi spolja. Ovaj tip dijabetesa je do 1921. godine ubijao gotovo svakoga ko ga je imao, uglavnom u roku od sedam dana.

Tip 2 je mnogo češći oblik ove bolesti. Javlja se uglavnom kod odraslih i starijih osoba, a nastaje zbog pretilosti i unosa velike količine šećera, što dovodi do insulinske rezistencije. Može se kontrolisati promjenom životnih navika i smanjenim unosom šećera. Otkriće Banting i Besta je posljedično rezultiralo izumom inzulinskih tableta koje mogu pomoći u regulaciji ovog oblika bolesti.

Društveni uticaj otkrića iz Toronta

Zanimljivo je da je izolacija inzulina otvorila put osamostaljenju mnogih žena početkom 20. vijeka. Naime, nakon što je inzulin pušten u prodaju, mnogi pacijenti su unajmili privatnu medicinsku sestru koja bi se brinula o njihovoj bolesti. Odjednom je potreba za medicinskim osobljem porasla, što je potaknulo mnoge žene tog vremena da se prvi put zaposle. Medicinske sestre su bile spona između naučnih otkrića i praktične primjene istih te su sa svojim znanjem omogućile mnogim pacijentima da žive još dugi niz godina.

Bez obzira na otkriće iz Toronta, moramo biti svjesni kao društvo da je dijabetes i dalje vrlo opasna bolest koja može ubiti čovjeka ako nije pod nadzorom. Ovo se posebno odnosi na tip 1 koji zahtijeva mnogo veću razinu konstantnog opreza. Hrana koju jedemo danas češće dolazi iz industrijskog uzgoja umjesto onog domaćeg, što nutricionisti smatraju glavnim razlogom naglog povećanja broja pacijenata u 21. vijeku.

U svijetu od dijabetesa danas boluje preko 550 miliona ljudi, a očekuje se da će se u narednih 10 godina broj povećati iznad 600 miliona. Dijabetes je danas prisutniji u društvu nego ikada prije u istoriji ljudske civilizacije.