Iranski režim: Kriza legitimiteta usred sve većih nemira

Antivladini nemiri u Iranu se ubrzano šire, a strani pritisak raste, što dovodi do toga da se klerikalni establišment suočava sa krizom legitimiteta u samom srcu Islamske Republike.

Protesti, koji su započeli prošlog mjeseca u Teheranu, proširili su se na sve 31 provincije u Iranu, ali još uvijek nisu dostigli razmjere nemira iz perioda 2022-2023. godine, koji su bili izazvani smrću Mahse Amini, koja je preminula u pritvoru zbog navodnog kršenja islamskog kodeksa oblačenja, prenosi Reuters.

Početak je bio u Teheranu sa trgovcima na Velikom bazaru, koji su bili ogorčeni naglim padom vrijednosti rijala. Najnoviji protesti sada uključuju i druge, uglavnom mlade muškarce, a ne samo žene i djevojke, koje su imale ključnu ulogu u protestima nakon ubistva Mahse Amini.

Agencija za ljudska prava Human Rights Activists News Agency (HRANA) saopštila je da su tokom nemira ubijena najmanje 34 demonstranta i četiri pripadnika snaga sigurnosti, dok je uhapšeno 2.200 ljudi.

U četvrtak je u Iranu došlo do prekida interneta širom zemlje, a grupa za praćenje interneta NetBlocks navodi da će to trajati i danas. To se poklopilo s pozivima iz inostranstva na nove proteste od strane Reze Pahlavija, sina posljednjeg iranskog šaha, koji je svrgnut u Islamskoj revoluciji 1979. godine.

Gotovo pet decenija nakon Islamske revolucije, iranski vjerski lideri se bore da premoste jaz između svojih prioriteta i očekivanja mladog društva.

Mina, 25-godišnja nezaposlena diplomantica univerziteta iz zapadne provincije Lorestan, kaže: “Samo želim živjeti mirnim, normalnim životom. Umjesto toga, oni (vladari) insistiraju na nuklearnom programu, podršci oružanim grupama u regionu i održavanju neprijateljstva prema Sjedinjenim Državama. Te politike su možda imale smisla 1979. godine, ali ne danas. Svijet se promijenio”.

Bivši visoki zvaničnik iz reformističkog krila establišmenta izjavio je da se ideološki stubovi Islamske Republike, od nametnutih kodeksa oblačenja do izbora u vanjskoj politici, ne uklapaju u stavove mlađih od 30 godina, koji čine gotovo polovinu populacije.

On je dodao: “Mladi više ne vjeruju u revolucionarne slogane, žele živjeti slobodno”.

Nošenje hidžaba, koje je bilo žarišna tačka tokom protesta nakon smrti Mahse Amini, sada se selektivno provodi. Mnoge Iranke sada otvoreno odbijaju da ga nose na javnim mjestima, prekidajući tradiciju koja je dugo definisala Islamsku Republiku.

Tokom aktuelnih protesta, mnogi demonstranti izražavaju bijes zbog podrške Teherana militantima u regionu, uzvikujući slogane poput “Ne Gaza, ne Liban, moj život za Iran”, što signalizira frustraciju zbog prioriteta establišmenta.

Regionalni uticaj Teherana oslabljen je izraelskim napadima na njegove saveznike, od Hamasa u Gazi do Hezbollaha u Libanu, Huta u Jemenu i milicija u Iraku, kao i svrgavanjem bliskog iranskog saveznika, sirijskog diktatora Bashara al-Assada.

Na snimku podijeljenom na platformi X, demonstranti u drugom najnaseljenijem gradu Mašhadu, na sjeveroistoku, skidaju veliku iransku zastavu sa jarbola i trgaju je.

Ljudi su se sukobili sa snagama sigurnosti u teheranskom Velikom bazaru, a demonstranti su marširali kroz Abdanan, grad u jugozapadnoj provinciji Ilam.

Na snimku iz sjeveroistočnog grada Gonabada, mladići izlaze iz jedne džamije i pridružuju se velikoj grupi demonstranata koji su ih bodrili, u očitom ustanku protiv svećenstva. Vatanka iz Instituta za Bliski istok rekao je da je iranski klerikalni sistem preživio ponovljene cikluse protesta represijom i taktičkim ustupcima, ali da ta strategija doseže svoje granice.

On je dodao: “Promjena sada izgleda neizbježno, kolaps režima je moguć, ali ne i zagarantovan”.

U drugim zemljama regiona, poput Sirije, Libije i Iraka, dugogodišnji lideri su pali tek nakon kombinacije protesta i vojne intervencije.

Predsjednik SAD-a Donald Trump je rekao da bi mogao pomoći iranskim demonstrantima ako na njih otvore vatru snage sigurnosti.

On je objavio 2. januara: “Spremni smo i naoružani”, sedam mjeseci nakon što su izraelske i američke snage bombardovale iranska nuklearna postrojenja u 12-dnevnom ratu.