Analiza smrtnosti u 35 zemalja tokom rekordno vrelog ljeta 2022. godine u Evropi pokazala je da je među ženama bilo 56 posto više smrtnih ishoda povezanih s visokim temperaturama nego među muškarcima.

Iako ljeto još uvijek traje, podaci Instituta Robert Koch iz Njemačke ukazuju da je do sredine jula zabilježena najsmrtonosnija sezona vrućina od 2016. godine, s gotovo 9.800 smrtnih slučajeva uzrokovanih toplotom, pri čemu su žene opet u većini.

Institut Robert Koch veći broj preminulih među ženama objašnjava činjenicom da one čine veći udio u najstarijim dobnim skupinama.

Hormoni kao faktor rizika?

U medijima se često ističe hormonsko objašnjenje – da žensko tijelo nije prilagođeno vrućini jer se manje znoji, ima više masnog tkiva, a progesteron podiže bazalnu temperaturu.

Stručnjaci koji proučavaju djelovanje toplote na organizam smatraju da je to uglavnom netačno.

Aleksandra Šnajder s Instituta Helmholtz u Munichu kaže da studije pokazuju tek neznatno veću osjetljivost žena na toplotu u odnosu na muškarce, što nije posebno snažan pokazatelj.

Postoje manje razlike: žene imaju nižu stopu znojenja, manju površinu kože u odnosu na veličinu tijela i drugačiju raspodjelu masti koja utiče na termoregulaciju, a hormoni igraju ulogu, ali neravnomjerno tokom života.

Najugroženije starije žene sa srčanim problemima

Šnajder ističe posebno rizičnu grupu – žene u postmenopauzi, kada raste kardiovaskularni rizik, te su starije žene s postojećim srčanim oboljenjima vjerovatno najizloženije.

Ipak, ni u tim slučajevima biologija nije glavni uzrok većeg broja smrtnih ishoda tokom toplotnih talasa.

„Životni uslovi i društveno okruženje u kojem žene žive vjerovatno predstavljaju još veći rizik od samih razlika u hormonskom statusu“, naglašava ona.

Trudnoća i toplotna adaptacija

Tobi Mindel, profesor na Univerzitetu Brock u Kanadi, koji proučava ekstremna okruženja za ljudski organizam, smatra da je uticaj biologije „preuveličan“, a da ključni faktori za podnošenje vrućine uključuju starost, veličinu tijela, kondiciju i redovnu fizičku aktivnost, a ne biološki pol.

Iako se žene manje znoje, to ih ne čini ranjivijima jer to nadoknađuju na drugi način.

„One šalju protok krvi u kožu, odnosno pokreću vazodilataciju, mnogo bolje nego muškarci“, objašnjava Mindel, što znači da se njihovi krvni sudovi šire efikasnije, prenoseći toplotu na površinu odakle može da ispari.

Trudnoća, za koju mnogi pretpostavljaju da mora biti opasna, još je jedan primjer.

„Kako žena napreduje kroz trudnoću, njeno tijelo zapravo postaje bolje u podnošenju toplote“, kaže Mindel.

On povlači jasnu granicu između fiziologije i okolnosti: postoje dobri razlozi da trudnice ne obavljaju težak fizički rad na otvorenom tokom ekstremnih vrućina, ali njihova tijela nisu razlog za to.

Društveni i ekonomski faktori

Lori Parsons, istraživačica s koledža Royal Holloway Univerziteta u Londonu, proučava kako se toplotni stres kreće kroz globalnu ekonomiju – u građevinarstvu, fabrikama odjeće, poljoprivredi, transportu i uličnoj prodaji.

U svim tim oblastima, kako navodi, žene provode 30 do 50 posto više radnog vremena iznad praga toplotnog stresa nego muškarci, a u građevinarstvu, kada se porede muškarci i žene koji obavljaju isti posao, ta cifra raste na oko 50 posto.

U zemljama poput Indije, Bangladeša ili Kambodže, žene čine ogroman dio fizičke radne snage na građevini, obično radeći najteže, bazične poslove: miješaju malter, nose teške džakove cementa i prenose cigle na glavi po najgorem suncu.

Razlozi su, prema njegovim riječima, strukturne prirode. Žene često nose više odjeće za isti posao, muškarci su sigurniji u sebe kada traže pauze, a tamo gdje je rad muškaraca vidno naporan, on se prepoznaje kao rizik od toplote i nagrađuje se odmorom. S druge strane, rad žena je ujednačeniji, manje očigledno iscrpljujući i za njega nema takvog olakšanja.

Parsons to poredi s razlikom između avionske nesreće i izloženosti azbestu: jedno je iznenadna, vidljiva katastrofa, a drugo spora, stalna štetnost koju je lako previdjeti.

„Toplotni stres kod muškaraca obično je taj uočljiviji rizik, gdje imate relativno vidljive momente fizičkog napora kojima se može upravljati“, kaže on.

„Toplotni stres kod žena je stalno prisutan, ali mnogo manje vidljiv, jer nema te iste očigledne vrhunce tokom radnog dana.“

A kada se smjena završi, dodaje on, muškarci se odmaraju, dok žene kuhaju, čiste i brinu o djeci.

Vrućina također smanjuje zaradu. Parsons navodi da su radnici pod toplotnim stresom oko 30 posto manje produktivni u sektoru proizvodnje odjeće, što je, kako kaže, najlakše kvantifikovati.

Na formalnim poslovima, radnici to nadoknađuju dužim radnim vremenom tokom najtoplijeg dijela dana, što podstiče ono što on naziva „začaranim krugom“ pogoršanja zdravlja i pada produktivnosti. Samozaposleni nemaju takvu zaštitu, pa za njih toplotni stres jednostavno znači manji prihod, što se vremenom odražava na cijelu porodicu.

Za Parsonsa je polazna pretpostavka pogrešna. „Toplotni stres nije atmosfersko stanje“, zaključuje on.

„To je društveno stanje koje se dešava u određenim atmosferskim okolnostima.“