Ruski naučnici su predstavili novi terapijski preparat pod nazivom “Neoonkovak”, koji se često naziva vakcinom protiv raka, iako je riječ o personalizovanoj imunoterapiji. Prva klinička ispitivanja započinju sa pacijentima oboljelim od melanoma, a kreatori obećavaju razvoj varijanti za druge tipove tumora.

Zašto se naziva vakcinom?

Preparat je mRNK-vakcina, ali stručnjaci ističu da je ispravnije nazivati ga “antitumorskim genoterapijskim preparatom”. “Osnovni razlog tog nerazumijevanja je sama riječ ‘vakcina’. Ona se kod ljudi povezuje sa prevencijom: unaprijed primimo preparat i bolest se ne razvija. U slučaju onkologije takva predstava je pogrešna,” objašnjava dr Anča Baranova, biolog sa Univerziteta George Mason.

Naziv “vakcina” pojavio se zbog imunološkog mehanizma koji je sličan vakcinama protiv infekcija – u organizam se unosi antigen i imuni sistem se uči da reaguje na njega. Međutim, za razliku od zaraznih bolesti, ovdje nema spoljašnjeg patogena, već već postojeći tumor.

Kako funkcioniše?

Vakcina je personalizovana. Za svakog pacijenta se uzima biopsija tumora i uzorak zdravog tkiva. Poređenjem DNK tumora i DNK zdrave ćelije pronalaze se jedinstveni geni sa mutacijama koji kodiraju “pogrešne proteine” (neoantigene). Na osnovu tih podataka sintetiše se molekul mRNK koji se “pakuje” u lipidne nanočestice i unosi u organizam.

Kada mRNK dospe u ćeliju, pokreće sintezu neoantigenskog proteina, koji aktivira T-limfocite – ćelije ubiće imunog sistema. One zatim pronalaze i uništavaju ćelije raka koje nose taj marker, kako primarni tumor, tako i metastaze. Ukupno može biti potrebno od 8 do 15 doza, zavisno od težine bolesti.

Zašto se testira na melanomu?

Melanom ima visoko mutaciono i antigensko opterećenje, što ga čini pogodnom metom za imunološke preparate. “To omogućava imunom sistemu da jasnije prepozna tumor kao ‘stran’ i ciljano ga napadne,” kaže Baranova. Iako je ovo racionalan izbor za početak, ona upozorava da je prerano za opuštanje – melanoma i dalje ostaje teška metastatska bolest sa visokim rizikom smrtnog ishoda.

Realna očekivanja

Stručnjaci naglašavaju da ne treba stvarati lažne iluzije. “Ovaj preparat nije vakcina protiv raka u svakodnevnom smislu te riječi. On ne sprečava razvoj raka kod zdravih ljudi i ne garantuje izlječenje u uznapredovalim slučajevima,” ističe Baranova. Očekuje se da će personalizovani mRNK-preparati godišnje moći pomoći desetinama pacijenata sa teškom prognozom, a ne hiljadama.

Za sada ne postoji perspektiva za univerzalnu mRNK-vakcinu “protiv svih tumora”. “Onkologija je previše raznolika, previše individualna, i zato personalizovani pristup ostaje jedini mogući,” zaključuje dr Baranova.